IJsland Rond

Het regent wanneer we op de luchthaven toekomen, voor de eerste keer sinds we hier zijn, op een beetje motregen na, in de buurt van Egilsstadir. Even geluk gehad. Het eerder koele weer, temperaturen tussen 11 graden en af en toe rond de 20 graden en veelvuldige bewolking, houdt de toeristen hier niet weg.

Ik denk dat we in weinig landen ooit gereisd hebben waar het toerisme zo dominant en alomtegenwoordig is, zeker langs de gouden cirkel, bij de Rondweg nr.1. Na de visvangst en -verwerking en vóór de aluminiumraffinaderij is toerisme hier de belangrijkste bron van inkomsten. (Aluminium erts wordt aangevoerd en hier geraffineerd, gebruik makend van de zeer goedkope energie). Je gunt het de IJslanders wel, nu de walvisvangst beperkt is, de haringvangst op veel plaatsen gestopt is nu de scholen weg zijn, nu de schapenteelt moet beperkt worden, na de crisis in de banksector en de instorting van de vastgoedprijzen. Tien jaar geleden was de toeristische sector in IJsland klein. Maar na de rampzalige uitbarsting van de Eyjafjallajökull in april 2010 kwam IJsland wereldwijd in het nieuws, journalisten en cameraploegen van de hele wereld streken neer. Het is weliswaar een beetje cynisch, maar de ramp betekende een geweldige boost voor het toerisme. Daar kwam dan nog bij : het succes van de IJslandse voetbalploeg op het EK 2016. De strijdende IJslandse voetballers en hun sympathieke supporters stalen het hart van de voetbalminnende wereld. Het land van sneeuw en ijs, het land van Vikings en trollen stond op de kaart. Game of Thrones, de serie Trapped, zelfs drie afleveringen van Desperate Housewives, gefilmd in ‘ons hotel’ Ranga deden er nog een schep boven op. Het gevolg is dat de 350.000 IJslanders nu jaarlijks 2 miljoen buitenlandse toeristen ontvangen gedurende hun korte seizoen in de maanden januari-februari (wintervakantie en noorderlicht) en juli-augustus (schoolvakantie en milde temperaturen). Je ontmoet alle nationaliteiten en alle profielen van reizigers. Veel Amerikanen, een ticket van Kansas naar Keflavik kost minder dan een ticket naar Seattle en de helft van een ticket naar Brussel. Veel Aziaten, vooral Chinezen, ganse bussen vol. Verder Duitsers, Fransen, Spanjaarden, Italianen, Scandinaven, Belgen en Hollanders. Gezinnen met kinderen, backpackers, jonge koppels, bejaarde reisgezelschappen, vogelspotters en vissers, hikers en bikers…

Wat dit land zijn bezoekers te bieden heeft is vooral natuur. Klassieke architectuur moet je hier niet veel zoeken (de huizen die de Noorse kolonisten bouwden waren niet bestand tegen de tijd), en ook het historisch erfgoed is erg beperkt. Musea bieden vooral lokale thema’s, de schaarse objecten zijn 100-200 jaar oud. De geschiedenis komt grotendeels uit de sagenboeken, en de overgeleverde verhalen, waar waarheid en verdichtsel meestal door elkaar vloeien. Het draait hier vooral om de natuur dus, dicht bij de poolcirkel vind je een unieke begroeiing, honderden soorten vooral migrerende vogels huizen hier en vissen die in koele wateren gedijen. De walvis en de puffin, papegaaiduiker, zijn hier iconisch. Samen met de handgebreide truien en mutsen en de trollen vullen zij honderden souvenirwinkels. Verder is er de vulkanische en geothermische activiteit met de impact op het landschap, vulkanen en gletsjers, gekleurde ryolietbergen, diepe kloven, spectaculaire watervallen, met mos bedekte lavavelden, hete bronnen en geisers, spannend, gevaarlijk, bijzonder.

Maar laat nu de natuur precies erg kwetsbaar zijn en meestal niet bestand tegen grootschalig massatoerisme. Dat doet de vraag rijzen, kan deze toeristische sector nog verder groeien? Mag deze sector nog verder groeien? Waar houdt het op? 4 miljoen, 6 miljoen, 10 miljoen? Moeten er nog meer parkings komen bij de watervallen? Moeten er nog meer verharde wegen aangelegd worden, wandelpaden getrokken worden op ongerepte vulkanen, de capaciteit van de vliegvelden vergroot? Moeten er nog meer hotels gebouwd worden liefst op exclusieve locaties? Moeten er nog meer schepen en zodiacs op de gletsjermeren varen tussen de ijsschotsen, nog meer gerecupereerde vissersboten achter walvissen en puffins jagen? Nog meer monstertrucks, snow mobiles en quads over de krimpende gletsjers razen? Je kan nu al zien dat de huidige aantallen bezoekers niet kunnen beheerst worden. Er staan overal waarschuwingsbordjes, “geen vuilnis achterlaten”, “niet over het mos lopen”, “niet op de rotsen klauteren”, “niet van de aangelegde paden af gaan”, “geen drones”, … maar er is niemand die dit bewaakt of toezicht houdt. Daar zijn gewoon geen mensen voor beschikbaar en dus rommelen de toeristen maar wat aan.  Chinezen krioelen overal rond voor de ultieme selfie. Avonturiers, vooral gemotoriseerd, willen nieuwe sporen trekken en vernielen juist daardoor wat ze zelf zoeken, de ongereptheid.

IJsland schakelt nu al 25.000 buitenlanders in om de toeristische sector te bemannen. Vooral Oost-Europeanen, Polen, Tsjechen, Hongaren, Roemenen, Litouwers, … komen hier graag en verdienen hier 4 maal het loon van hun thuisland, vertelde een Hongaarse advocaat en een Litouwse directiesecretaresse. Maar ook jonge avonturiers van westerse landen strijken hier neer: we spraken met Denen, Italianen, Fransen, zelfs met een Zuid-Afrikaanse. Kost en inwoon hebben ze hier meestal gratis, hun lonen vloeien naar het buitenland. Je kan ook verwachten dat straks buitenlandse ketens hotels overnemen of bouwen, buitenlandse investeerders toeristische operaties en diensten gaan uitbaten en uitbreiden, vastgoed in buitenlandse handen geraakt. Zo hoorden we het verhaal van een buitenlandse investeerder die de Gulfoss waterval wilde kopen om er een krachtcentrale te bouwen. Gelukkig ging dit niet door, mede door toedoen van een lokale activiste, Sigridúr Tómasdóttir, die er mee dreigde zich in de waterval te storten als de deal zou doorgaan. Een stenen gedenkplaat staat boven aan de waterval. Hoteleigenaar Fréderic met wie we hierover een lang gesprek hadden, vertelde dat een rijke Engelsman, ene heer Ratcliff maar liefst 40 boerderijen gekocht had langs twee rivieren. De regering was zich nu aan het beraden hoe ze deze investeerder verder in toom konden houden.

De vraag is dus: moet deze sector nog groeien, en tot welke proporties als nu al de incrementele lonen naar het buitenland vloeien, straks ook het patrimonium niet meer verankerd kan blijven, als de natuur onherstelbare schade gaat lijden? Het groeiseizoen voor bomen, mossen en de rijke flora is maar kort, alles groeit traag en blijft klein.

We legden die vraag voor aan hotelbaas Friðrik, die zelf in nogal wat sectorverenigingen en commissies gezeten had en wiens advies inzake toeristische ontwikkeling gevraagd wordt. Hij deelde exact deze zorg met ons, een grote bekommernis. Hij nodigde ons uit dit verder in de bar bij een glas te bespreken. Hij hoopte dat stijgende prijzen zelfregulerend zouden werken. Geen quota, zegt hij, dat helpt misschien in de visserij, maar niet bij mensen. Hij is ijveraar voor een aanzienlijke milieubeschermingstaks, te heffen in havens en luchthavens. Met dat geld zouden de ongeveer 50 sites op de gouden cirkel beter beschermd kunnen worden. Zijn oude vriend, uit hun gezamenlijk visserijverleden, valt bij : “ … er zou dringend een verbod moeten komen op het aanleggen van cruiseschepen”…

Ik ben het met hen eens, als IJsland nu ook nog de reputatie zou krijgen van een spotgoedkoop land te zijn, zou het totaal overspoeld worden. Democratisch is zo een oplossing natuurlijk niet, maar ook hier geldt de overweging, wat vind je belangrijk? Bescherming van de natuur, behoud van de variëteit van de species, beperking van CO2 uitstoot en broeikasgassen of gelijke rechten en gelijke toegang voor iedereen? En zo kom je bij de klimaatdiscussie terecht.

Voor IJsland gelukkig, zou in 2018 het aantal toeristen niet meer gegroeid zijn en voor 2019 verwacht men een daling van 20%. Wijzelf en het koppel uit Kansas dat er bij is komen zitten zijn sceptisch. In onze perceptie is de ontdekking van IJsland door respectievelijk Belgen en Amerikanen nog maar pas begonnen. Ik hoop dat we fout zijn.

Ik realiseer me dat het een beetje cynisch is, of ongeloofwaardig zelfs, om dit stuk te schrijven na zelf net een rondreis door het land gemaakt te hebben. Maar we hebben gezien wat we gezien hebben, en dit kwam bij ons op. Er bestaat zo iets als voortschrijdend inzicht.

Rest me nog de vele (40) volgers te danken, meer dan 200 mensen hebben deze pagina’s bezocht, gemiddeld 35 die elke dag gemiddeld 250 pagina’s bezochten. Bezoekers van de site kwamen uit 10 landen. Het was weer leuk om te doen. Tot binnenkort allemaal in België en wij, … we maken al weer plannen voor een volgende reis.